PFAS kaart Nederland: waar zit PFAS?

Leestijd: ~12 minuten

Wat is de PFAS-kaart van Nederland?

Dat laatste is de belangrijkste zin van dit hele artikel, en hij wordt bijna nergens gezegd. Een PFAS-kaart is een kaart van waarnemingen. Een witte plek betekent niet dat er geen PFAS zit, maar dat er geen monster is genomen. Wie de kaart leest als een risicokaart voor zijn eigen straat, leest hem verkeerd.

De basisdataset komt van het RIVM en is publiek toegankelijk via de Atlas Leefomgeving, het gezamenlijke kaartportaal van de overheid. Daarnaast bestaan er particuliere en educatieve kaarten die dezelfde overheidsdata anders visualiseren. Ze tonen dus grotendeels hetzelfde, met een ander jasje eromheen.

PFAS zijn overigens geen natuurlijk verschijnsel. Het RIVM stelt het strikt: deze stoffen zijn door mensen gemaakt en komen van nature niet in het milieu voor. Alles wat je op de kaart ziet, is er dus door menselijk handelen gekomen. Bij PureFilter merken we dat dat besef precies het moment is waarop mensen hun eigen water beter willen begrijpen.

Welke PFAS-kaarten zijn er, en welke gebruik je waarvoor?

Er zijn drie soorten bronnen, en ze beantwoorden drie verschillende vragen. Wie de verkeerde kaart openslaat, krijgt een antwoord op een vraag die hij niet stelde.

De derde rij is de belangrijkste en wordt het minst gebruikt. Evides publiceert bijvoorbeeld per bron en per productielocatie de gemeten perfluorverbindingen, van de Maas en het Haringvliet tot Berenplaat, Kralingen, Ouddorp en Midden-Zeeland. Dat is geen kaart met kleurtjes, maar het is wel het cijfer dat over jouw glas gaat.

Waar zit de meeste PFAS in Nederland?

Kort antwoord: rond puntbronnen. Diffuse verspreiding via lucht en regen zorgt voor een lage achtergrond in vrijwel heel Nederland, maar de opvallende waarden op de kaart clusteren rond drie soorten locaties.

Industriele bronnen. De fluorchemiefabriek in Dordrecht, tegenwoordig Chemours, is de bekendste. Rond die fabriek zijn de PFOA-gehaltes in de bodem duidelijk hoger dan elders. Verder zuidwest speelt de lozingsgeschiedenis op de Schelde, waardoor de Westerschelde en delen van Zeeland een eigen verhaal hebben.

Blusschuimlocaties. PFAS-houdend blusschuim is decennia gebruikt op vliegvelden, defensieterreinen en brandweerkazernes. Op die plekken is het via de bodem in het grondwater gezakt. Dat zijn scherp begrensde, lokale verontreinigingen, en precies het type dat je op een meetlocatiekaart terugziet.

Grensoverschrijdende aanvoer. Nederland ligt benedenstrooms. Via de Maas, de Rijn en de lucht komt PFAS uit Duitsland en Belgie ons land binnen. Daarom zijn de bronnen van drinkwaterbedrijven die op rivierwater draaien structureel iets zwaarder belast dan grondwaterwinningen.

Wat de kaart wel en niet over jouw kraanwater zegt

De meeste mensen die een PFAS-kaart openen, willen eigenlijk maar een ding weten: zit het in mijn kraanwater? De kaart geeft daarop geen antwoord, en dat is geen tekortkoming maar een kwestie van wat er gemeten is.

Je kraanwater legt namelijk een route af die de kaart niet volgt. Grondwater of rivierwater wordt opgepompt, gezuiverd in een productielocatie en daarna via het leidingnet verdeeld. De PFAS-concentratie in je glas hangt dus af van welke productielocatie jou levert, niet van de bodem onder je tuin. Twee huizen in dezelfde straat kunnen op hetzelfde net zitten, terwijl twee dorpen twintig kilometer uit elkaar op verschillende bronnen draaien.

Wil je weten of jouw drinkwater uit grondwater of uit oppervlaktewater komt, dan staat dat in de kaart Bron van het drinkwater van de Atlas Leefomgeving. Dat is de kaart die je eigenlijk zoekt als je je zorgen maakt over je kraan. Wij zetten die logica voor de grootste leverancier van het land uit in ons stuk over de waterkwaliteit van Vitens, en dezelfde methode werkt voor elk ander waterbedrijf.

Hoeveel PFAS mag er in drinkwater zitten?

Hier lopen drie getallen door elkaar, en dat verklaart waarom het ene artikel zegt dat alles in orde is en het andere dat de norm wordt overschreden. Ze hebben allebei een punt, omdat ze aan een andere waarde toetsen.

De wettelijke kwaliteitseisen staan in het Drinkwaterbesluit. Voor twintig verschillende PFAS is de toegestane hoeveelheid 100 nanogram per liter, en het Nederlandse drinkwater voldoet daaraan, meldt het RIVM. De Europese drinkwaterrichtlijn kent daarnaast een grens van 500 nanogram per liter voor het totaal aan PFAS-soorten, licht Evides toe.

Daarnaast adviseert het RIVM sinds nieuwe wetenschappelijke inzichten over effecten op het immuunsysteem een veel strengere richtwaarde: 4,4 nanogram per liter, uitgedrukt in PFOA-equivalenten. Die omrekening gebeurt met de RPF-methode, waarmee een mengsel van PFAS als groep beoordeeld kan worden in plaats van stof voor stof. Het verschil tussen 100 en 4,4 is dus niet een meningsverschil over metingen, maar het verschil tussen een wettelijke grens en een gezondheidskundig advies.

En dan is er nog een getal dat je zelden ziet: de Europese voedselautoriteit EFSA leidde een gezondheidskundige grenswaarde af van 4,4 nanogram per kilogram lichaamsgewicht per week voor PFOS, PFOA, PFNA en PFHxS samen, aldus het RIVM. Dat gaat over je totale inname uit alles wat je eet en drinkt, niet over een concentratie in water.

Waar zitten de meeste PFAS in het drinkwater?

In drinkwater dat van oppervlaktewater is gemaakt. Dat is de vuistregel, en hij is goed onderbouwd. Ongeveer zestig procent van het Nederlandse drinkwater komt uit grondwater, en daarin zitten minder PFAS dan in drinkwater uit oppervlaktewater, aldus het RIVM. Woon je in een gebied dat op grondwater draait, dan zit je dus per definitie aan de gunstige kant.

Voor de oppervlaktewaterkant zijn de cijfers ook openbaar. Evides haalt zijn water hoofdzakelijk uit de Maas en het Haringvliet en meldt dat alle gemeten waarden onder de geldende drinkwaternormen liggen, inclusief de nieuwe Europese norm die in januari 2026 in werking treedt. Bij de bedrijfstakvereniging Vewin staat de bredere lijn over drinkwaterkwaliteit en normering.

Belangrijker voor de meeste huishoudens is de verhouding. Mensen in Nederland krijgen PFAS vooral binnen via voedsel en maar een beetje via drinkwater, schrijft het RIVM. Voedsel levert ongeveer drie keer zoveel als drinkwater. Voor drinkwater alleen ligt de inname onder de gezondheidskundige grenswaarde. Voor voedsel en drinkwater samen ligt hij erboven, en dat is precies waarom het advies is om de totale inname te verlagen in plaats van je op een enkele bron te fixeren. Zoveel water je per dag nodig hebt, verandert daar niets aan: hoeveel je drinkt is een gezondheidskwestie, en hoe schoon dat water is een aparte. We rekenen dat door bij hoeveel water je per dag nodig hebt.

Zo check je in vier stappen jouw eigen adres

Dit is de route die daadwerkelijk een antwoord oplevert, in de juiste volgorde.

1. Bepaal eerst je waterbron: open de kaart Bron van het drinkwater en kijk of jouw postcode op grondwater of op oppervlaktewater draait. Dit is de stap die het meeste verklaart.
2. Zoek daarna het meetrapport van je waterbedrijf op, want elk drinkwaterbedrijf publiceert waterkwaliteitsgegevens per productielocatie. Evides doet dat bijvoorbeeld per bron en per zuivering, met de PFAS-resultaten in nanogram per liter.
3. Bekijk de bodemkaart voor je tuin en niet voor je kraan: voor grondverzet, een moestuin of eigen kippen is de meetlocatiekaart van het RIVM de juiste bron. Zit je in de buurt van een bekende puntbron, dan is dat het moment om de gemeente of de GGD te bellen.
4. Beslis pas daarna over filteren, want de vraag welk filter zinvol is heeft alleen zin als je weet wat je bron is en wat er gemeten wordt. Wij hebben de opties naast elkaar gezet in de gids over hoe je uit de soorten waterfilters de juiste kiest.

In die vier stappen zit ook de reden dat een landelijke kaart nooit je hele antwoord kan zijn. De kaart is de eerste stap, niet de laatste.

PFAS-zones, eigen eieren en de moestuin

Waar de PFAS-kaart wel direct praktisch wordt, is bij wat er uit je eigen grond komt. En daar zijn de cijfers een stuk scherper dan bij drinkwater.

Het RIVM adviseert om geen eieren van particuliere kippen te eten. De onderbouwing is hard: op 31 van de 60 onderzochte locaties komen mensen al boven de gezondheidskundige grenswaarde uit als ze minder dan een ei per week eten, meldt het RIVM. Op slechts twee locaties konden vier eieren per week zonder overschrijding. Eieren uit de winkel worden gecontroleerd en bevatten minder PFAS.

De oorzaak is de bodem, niet het voer. Kippen die buiten scharrelen pikken grond op en eten wormen en bodemdiertjes uit die grond. Het RIVM noemt daarom een ren met een harde bodem als maatregel die de hoeveelheid kan verminderen. Ook het drinkwater van de kip en onderdelen van het hok kunnen PFAS bevatten.

Voor een moestuin geldt hetzelfde principe op kleinere schaal: hoe dichter bij een bekende puntbron, hoe relevanter de vraag. In de directe omgeving van de fabriek in Dordrecht wordt geadviseerd om geen groenten uit eigen tuin te eten. Buiten zulke zones is variatie in wat je eet het praktische advies.

Waar je op moet letten bij het lezen van een PFAS-kaart

Vier valkuilen komen we telkens tegen, en ze leiden allemaal tot een verkeerde conclusie.

Meetdichtheid wordt verward met risico. Rond een bekende fabriek is intensief gemeten, dus staan er veel punten. In een gebied zonder aandacht staan geen punten. Dat maakt het tweede gebied niet schoner, alleen minder onderzocht.

Bodemwaarden worden gelezen als waterwaarden. Microgram per kilogram droge grond en nanogram per liter water zijn niet uitwisselbaar. Een kaart in de ene eenheid zegt niets over de andere.

Peildatum wordt genegeerd. Veel kaarten combineren metingen uit meerdere jaren. Kijk altijd wanneer de dataset is bijgewerkt, want zuiveringstechniek en lozingsregels zijn de afgelopen jaren veranderd.

Indicatieve schattingen worden als meting gepresenteerd. Sommige commerciele PFAS-kaarten geven ranges per provincie die op interpolatie berusten. Dat kan nuttig zijn als overzicht, maar het is geen meting op jouw adres. Bij PureFilter houden we ons daarom aan wat het RIVM, de Atlas Leefomgeving en de drinkwaterbedrijven zelf publiceren, en noemen we nooit een percentage dat we niet kunnen onderbouwen.

Wat je zelf kunt doen aan PFAS in je water

Op de bron zelf heb je geen invloed, en daar wordt aan gewerkt: Nederland diende samen met vier andere landen een voorstel in voor een breed Europees verbod op productie, gebruik en verkoop van PFAS, meldt het RIVM. Maar PFAS breken nauwelijks af, dus wat er nu in het milieu zit, blijft er nog decennia.

Wat je thuis wel kunt doen, valt in drie categorieen uiteen.

• Je inname via voedsel verlagen door gevarieerd te eten, geen eigen eieren van scharrelende kippen te gebruiken en voorzichtig te zijn met producten uit een bekende zone. Dit is de grootste bron, dus ook de grootste winst.
• Je blootstelling via producten beperken met minder waterafstotende behandelingen en minder wegwerpverpakkingen met een vet- en waterafstotende laag.
• Je kraanwater filteren, wat zinvol is als je breder wilt ingrijpen dan PFAS alleen, want dezelfde installatie pakt ook kalk, chloorsmaak, lood, microplastics en medicijnresten aan.

Wat niet werkt: koken. PFAS verdampen niet en breken niet af bij honderd graden. Water koken concentreert de stoffen eerder dan dat het ze verwijdert. Een gewone zeef of sedimentfilter doet ook niets, omdat PFAS opgelost in het water zitten. Welke techniek wel iets doet en waarom, leggen we uit bij hoe een waterfilter werkt, en de commerciele afweging staat op onze pagina over de waterfilter tegen PFAS.

Hoe PureFilter hierin past

Wij verkopen geen kaart en geen zekerheid over jouw straat. Wij verkopen een vast filter op de koudwaterleiding, en het eerlijke verhaal daarover is dit.

De PureFilter Mineral+ is een onder-aanrecht filter met vijf trappen dat meer dan 100 verontreinigingen verwijdert, waaronder PFAS, microplastics, zware metalen zoals lood en koper, fluoride, nitraten, medicijnresten en chloor. Het is NSF-gecertificeerd op 42, 53, 61 en 372. Als laatste stap voegt Swedish Mineral Rock™ magnesium, calcium en kalium weer toe, want zuiveren zonder mineraliseren levert vlak water op. Het is geen omgekeerde osmose, en dat is een bewuste keuze: geen stroom, geen spoelwater, geen aparte kraan.

Dat komt bij een huishouden van 1 tot 3 personen neer op ongeveer minder dan één cent per liter; bij 4 tot 6 personen gaat een filter ongeveer een half jaar mee en is het ongeveer €0,27 per dag. De installatie duurt 5 tot 10 minuten, zonder loodgieter en met een waterpomptang; het patroon wissel je later met de meegeleverde sleutel. We hebben dat stap voor stap uitgeschreven in een waterfilter zelf installeren. Heb je een kokendwaterkraan, dan gaat het filter voor het systeem op de koudwatertoevoer, wat we uitleggen op de pagina over de waterfilter Quooker. Wie wil zien wat er verder aan wat er onder je aanrecht past, vindt het complete overzicht in de collectie.

Bij PureFilter zien we dat klanten vooral overstappen op het moment dat ze zoiets als een PFAS-kaart hebben bekeken en merken dat de kaart hun eigen vraag niet beantwoordt. Niet uit angst, maar omdat ze grip willen op iets waar ze zelf over kunnen beslissen. Dat is een redelijke reden, en het is de enige reden die wij aanvoeren.

Veelgestelde vragen

Conclusie

Een PFAS kaart van Nederland is een goed startpunt en een slecht eindpunt. Hij vertelt je waar gemeten is en waar puntbronnen liggen, en dat is bruikbaar voor je tuin, je grond en je eigen kippen. Voor het water uit je kraan moet je een andere route lopen: eerst je bron opzoeken, dan het meetrapport van je waterbedrijf lezen. Daar staan getallen die echt over jouw glas gaan.

De feiten in verhouding: 100 nanogram per liter is de wettelijke norm en daaraan voldoet het Nederlandse drinkwater, 4,4 nanogram per liter is het strengere RIVM-advies, zestig procent van ons drinkwater komt uit grondwater met lagere waarden, en voedsel levert ongeveer drie keer zoveel PFAS als drinkwater. Wie iets aan zijn totale inname wil doen, begint dus bij zijn bord.

Wil je daarnaast je kraanwater aanpakken, dan is dat een verdedigbare keuze zodra je meer wilt dan PFAS alleen. De PureFilter Mineral+ haalt meer dan 100 verontreinigingen eruit en voegt mineralen terug toe, voor €149,00 eenmalig en €65,00 per jaar bij 1 tot 3 personen, met 40 dagen gratis retour en 5 jaar garantie. Geen kannen bijvullen, geen flessen sjouwen, water uit je bestaande kraan.