Legionella in kraanwater: risico’s en wat echt helpt

Leestijd: ~11 minuten

Wat is legionella precies?

Twee dingen maken legionella anders dan de stoffen waar de meeste vragen over kraanwater over gaan. Het eerste: het is een levend organisme, geen chemische verontreiniging. Lood, nitraat en PFAS zitten in het water en blijven daar in dezelfde hoeveelheid zitten; een bacterie kan zich vermenigvuldigen, en dus kan een klein, ongevaarlijk aantal onder de juiste omstandigheden uitgroeien tot een probleem. Het tweede: de route naar je lichaam loopt niet via je slokdarm maar via je longen.

Het RIVM registreert jaarlijks 400 tot 680 meldingen van legionellose in Nederland, plus 100 tot 150 patiënten die de besmetting in het buitenland opliepen. De incubatietijd ligt op 2 tot 10 dagen. Van de mensen die een longontsteking door legionella krijgen overlijdt 2 tot 10 procent, vooral ouderen en mensen met een kwetsbare gezondheid. Dat zijn serieuze cijfers. Zet ze naast het aantal Nederlanders dat elke dag doucht, en de kans dat het jou overkomt blijft klein.

Belangrijk om vast te houden: die meldingen komen lang niet allemaal uit woningen. Een groot deel is terug te voeren op bubbelbaden, natte koeltorens, hogedrukspuiten, tuincentra en reizen. Je eigen douche is een mogelijke bron, geen waarschijnlijke.

Hoe komt legionella in kraanwater terecht?

Niet via je drinkwaterbedrijf. Het Nederlandse leidingnet werkt zonder chloor en wordt daarom intensief gecontroleerd: in 2022 voerden de drinkwaterbedrijven 559.933 metingen uit, waarvan 99,9 procent aan de normen voldeed, meldt brancheorganisatie Vewin op basis van het oordeel van de inspectie. Het water dat bij je voordeur wordt afgeleverd is koel, vers en in beweging, en dat zijn precies de drie omstandigheden waarin legionella zich niet thuis voelt.

Evides vat het kernachtig samen in een gesprek over kraanwater achter de voordeur: het drinkwaterbedrijf levert tot aan de deur, maar wat daarachter gebeurt, bepaal je zelf. In je eigen binneninstallatie veranderen alle drie de omstandigheden tegelijk.

1. De temperatuur komt in de groeizone

De legionellabacterie gedijt volgens het RIVM het beste in stilstaand water tussen de 20 en 50 graden, schrijft Brabant Water. Dat is nu net het bereik waarin je huis werkt: een koudwaterleiding die langs een warmwaterbuis loopt, een leiding in een warme meterkast, een boiler die op 45 graden staat, een slang die in de zon ligt. Hoe kraanwater in huis opwarmt en wat dat betekent, lees je uitgebreider in ons stuk over de temperatuur van kraanwater.

2. Het water staat stil

Een leiding naar een logeerdouche, een tweede toilet, een buitenkraan of een vakantiewoning kan weken ongebruikt blijven. Stilstand is de belangrijkste risicofactor, en het is ook de reden dat elk officieel advies begint met doorspoelen. Hoe snel de kwaliteit van stilstaand water achteruitgaat, beschrijven we apart in hoelang je kraanwater kunt bewaren.

3. Er ontstaat biofilm

Op de binnenkant van leidingen, in douchekoppen en in slangen vormt zich een dun laagje van micro-organismen. Die biofilm is de schuilplaats waarin legionella zich kan nestelen en vermeerderen. Een douchekop die maanden niet schoongemaakt is, is daarmee een relevanter aandachtspunt dan het water in de straat.

4. Het water wordt verneveld

Zonder nevel geen besmetting. Douches, bubbelbaden, hogedrukspuiten, tuinsproeiers en luchtbevochtigers maken van water miljoenen minuscule druppels die diep in de longen kunnen komen. De Rijksoverheid noemt bubbelbaden expliciet als risico omdat het water daar vaak tussen de 25 en 45 graden staat, precies in de groeizone.

Hoe groot is het risico bij jou thuis?

Voor een gewone woning die dagelijks wordt gebruikt: klein. De wetgeving zegt hetzelfde, en dat is veelzeggend. De regels voor legionellapreventie uit het Drinkwaterbesluit en de Drinkwaterwet gelden volgens het Informatiepunt Leefomgeving voor prioritaire locaties: ziekenhuizen, verpleeghuizen, sauna’s, hotels, campings, grotere bed and breakfasts en truckstops. Daar wonen veel mensen door elkaar, staan leidingen lang stil en zijn de bezoekers vaker kwetsbaar. Gewone woningen vallen buiten die verplichting, en de Inspectie Leefomgeving en Transport houdt dan ook toezicht op die instellingen, niet op jouw badkamer.

Dat betekent niet dat je als bewoner niets te doen hebt. Brabant Water formuleert het scherp: bij het beheersen van risico’s rond legionella ligt de verantwoordelijkheid bij de eigenaar van de binneninstallatie. Dat ben jij, of je verhuurder. In een huurwoning is dat een nuttig gesprek om te voeren, zeker als er leidingen zijn die zelden lopen. We schreven eerder over wat je als huurder wel en niet zelf mag aanpassen in een waterfilter in een huurwoning.

Loop deze vijf vragen langs. Hoe vaker je ja antwoordt, hoe meer het loont om een halfuur aan doorspoelen te besteden.

• Stilstand: is er een kraan, douche of buitenkraan die je langer dan een week niet gebruikt hebt?
• Temperatuur: staat je boiler of combiketel lager dan 60 graden ingesteld?
• Nevel: gebruik je een bubbelbad, hogedrukspuit, tuinsproeier of luchtbevochtiger?
• Leeftijd: zijn de douchekop en de slang ouder dan een jaar en nooit ontkalkt?
• Kwetsbaarheid: woont er iemand in huis die ouder is of een verminderde weerstand heeft?

Vijf keer nee en een dagelijks gebruikte douche? Dan is dit vooral nuttige achtergrondkennis. Twee of meer keer ja, en zeker bij de laatste vraag, dan is het de moeite waard om de maatregelen hieronder echt uit te voeren.

Kun je ziek worden van water met legionella drinken?

Nee. Dit is het misverstand dat het vaakst terugkomt, en het antwoord is ongewoon helder voor een gezondheidsonderwerp. Het RIVM schrijft dat besmetting gebeurt door het inademen van waterdruppels of aarddeeltjes, en dat mensen niet ziek worden van het drinken van besmet water. De enige uitzondering die het instituut noemt is verslikken bij ernstige slikproblemen, waarbij water in de longen terechtkomt in plaats van in de maag.

Brabant Water zegt het net zo rechtstreeks: je raakt niet besmet door water te drinken, maar door waterdruppels in te ademen wanneer water verdampt of verneveld wordt. De bacterie overleeft de maag niet; de longen zijn het enige doelwit dat telt.

Dat is overigens anders bij bacteriën die wel via het maagdarmkanaal binnenkomen, zoals E. coli en enterokokken. Die duiken soms op in een kookadvies van je drinkwaterbedrijf. Hoe dat zit en wat je dan moet doen, leggen we uit in enterokokken en E. coli in kraanwater en in wat te doen bij een kookadvies.

Wat helpt wel tegen legionella in huis

De maatregelen die werken zijn gratis, saai en effectief. Ze draaien allemaal om dezelfde drie knoppen: haal de stilstand weg, haal de temperatuur uit de groeizone, en voorkom dat je nevel inademt uit een kraan die lang niet geopend is.

Doorspoelen na een week of langer weg

Waternet geeft het meest concrete stappenplan voor wie langer dan een week niet thuis is geweest. Begin bij de kraan die het dichtst bij de watermeter zit en werk zo het huis door. Laat elke koude en warme kraan minstens een minuut lopen, zet mengkranen in de middelste stand en spoel de toiletten een keer door. Brabant Water houdt het op twee minuten per leiding; neem gerust de langste van de twee, water is hier niet het dure deel.

De douchekop in een emmer

Dit is de stap die het vaakst wordt overgeslagen en die juist het meeste uitmaakt. Een douche is per definitie een vernevelaar, dus de eerste seconden na een lange stilstand zijn het moment waarop je iets zou kunnen inademen. Zowel Waternet als Evides adviseren daarom hetzelfde: leg de douchekop in een emmer water, met een doek of dweil eroverheen, en zet dan pas de kraan aan. Het water spoelt door, de nevel blijft onder de doek. Meer over wat er in douchewater speelt, staat in ons artikel over een waterfilter voor de douche.

Boiler op minstens 60 graden

Het RIVM adviseert de boiler of combiketel op ten minste 60 graden af te stellen. Boven de 50 graden stopt de groei, bij 60 graden en hoger sterft de bacterie af. Zet je het apparaat lager om energie te besparen, dan creëer je precies de lauwe omstandigheden waarin legionella het goed doet. Verwar dit niet met drinkwater: warm water uit de kraan blijft om andere redenen ongeschikt om te drinken, zoals we uitleggen in warm kraanwater drinken.

Tuinslang en buitenkraan afkoppelen

Een tuinslang die vol water in de zon ligt, is het ideale broeinest: stilstaand, lauw en met een sproeikop die alles als nevel de lucht in blaast. Koppel de slang na gebruik af zodat het water eruit loopt, en spoel hem zonder sproeikop door voordat je hem weer gebruikt.

Een keer per week alles even laten lopen

Het RIVM beveelt aan weinig gebruikte waterleidingen minstens een keer per week goed door te spoelen. Bij een nieuwbouwwoning is het advies strenger: spoel de eerste drie maanden elke ochtend voor gebruik door. Bij alleen nieuwe kranen volstaat tien seconden, drie maanden lang. Zet het in je agenda naast het moment waarop je toch al door het huis loopt; na een paar weken is het een gewoonte.

Wat een waterfilter hier wel en niet doet

Hier moeten we duidelijk zijn, ook al verkopen we waterfilters. Een waterfilter is geen antwoord op legionella. De PureFilter Mineral+ is gemaakt voor Nederlands kraanwater en richt zich op chemische verontreinigingen; het filter maakt je water beter en lekkerder, maar het desinfecteert niet. Een filter op je koudwaterleiding verandert bovendien niets aan de twee plekken waar het legionellarisico daadwerkelijk zit: je warmwatersysteem en je douche.

Er bestaan wel filters die legionella tegenhouden. Dat zijn steriele membraanfilters die direct op het tappunt worden gemonteerd in ziekenhuizen en verpleeghuizen. Ze werken, maar ze zijn gemaakt voor een andere situatie dan een gezin met een keukenkraan: ze hebben een korte, voorgeschreven standtijd, worden daarna weggegooid, en ze horen thuis in een beheersplan met periodieke bemonstering. Dat is zorgtechniek, geen huishoudelijke oplossing, en wij leveren ze niet.

Wat welke aanpak doet, op een rij.

Die laatste rij verdient aandacht. Een filterkan op het aanrecht staat uren op kamertemperatuur, en dat is precies de combinatie van stilstand en lauwte waar je vanaf wilt. Dat is geen reden tot paniek, maar het is wel het tegenovergestelde van wat een legionellafolder adviseert. Een vast filter in de leiding heeft dat nadeel niet, omdat het water pas door het filter stroomt op het moment dat je de kraan opendraait. Hoe dat technisch werkt, leggen we uit in hoe een waterfilter werkt, en welke filtertypes er zijn en wat ze wel en niet doen, zetten we compleet op een rij op onze pagina over waterfilters.

Wanneer een vast filter wel zinvol is

Kies een waterfilter dus niet tegen legionella. Kies er een als je om andere redenen beter drinkwater wilt, want daar is de winst wel meetbaar. Bij PureFilter zien we dat klanten vrijwel nooit binnenkomen met een bacteriezorg, maar met een smaakprobleem, een PFAS-vraag of simpelweg de wens om te stoppen met flessen sjouwen.

De PureFilter Mineral+ werkt met vijf filterlagen: een voorfilter, twee lagen koolstofvezel, Swedish Mineral Rock en een nafilter. Het filter verwijdert alle 40 geteste chemische stoffen, van 75 tot 99,97 procent, getest door Equinox Labs, onafhankelijk laboratorium (2026). Concreet: 83 tot 85 procent minder PFAS waaronder PFOA en PFOS, 99,97 procent minder chloor, 99 procent minder nitraat, en lood, kwik, arseen en cadmium teruggebracht tot onder de meetgrens. In de laatste stap voegt Swedish Mineral Rock calcium, magnesium en kalium toe, wat het water fris van smaak maakt.

Praktisch: het filter kost 149,00 euro inclusief het eerste filterpatroon en sluit je in 5 tot 10 minuten zelf aan op de koudwaterleiding, met een waterpomptang. Een vervangfilter kost vanaf 65,00 euro en gaat tot 12 maanden mee bij 1 tot 3 personen, of tot 6 maanden bij 4 of meer. Wil je er niet aan denken, dan komt het patroon automatisch op tijd binnen voor 48,00 euro per jaar met het Filterplan bij 1 tot 3 personen. Een stap-voor-stap uitleg van de montage staat in onze handleiding voor het installeren van een waterfilter, en hoe vaak je het patroon moet wisselen lees je in hoe vaak je een waterfilter vervangt.

Heb je een kokendwaterkraan? Die combineert prima met een filter op de koudwatertoevoer, maar hij filtert zelf niets. Wat een Quooker wel en niet doet, hebben we uitgewerkt op de pagina over waterfilters en de Quooker. Twijfel je nog tussen systemen, dan helpt ons overzicht van de beste waterfilters je verder, en in de drinkwaterfilters uit onze webshop zie je het complete aanbod.

Veelgestelde vragen

Conclusie

Legionella in kraanwater is een reëel maar beheersbaar onderwerp, en het wordt vaak verkeerd begrepen. Je wordt er niet ziek van door te drinken, en het probleem ontstaat niet bij je drinkwaterbedrijf maar in je eigen leidingen, zodra water lauw wordt en stilstaat. Dat maakt de oplossing ook simpel: doorspoelen, de boiler op minstens 60 graden, de douchekop schoon, en de tuinslang leeg.

Laat je daarom geen waterfilter aanpraten tegen legionella, door niemand, ook niet door ons. Een filter op je koudwaterleiding doet daar niets aan, en wij zeggen dat liever hardop dan dat je het later zelf ontdekt. Wat zo’n filter wel doet is je drinkwater ontdoen van PFAS, chloor, nitraat en zware metalen, en de smaak verfijnen. Dat is een goede reden om er een te nemen. Legionella is dat niet.

Meer weten over wat er in jouw kraanwater zit en wat een filter eraan verandert? Op purefilter.nl vind je het hele assortiment en alle antwoorden op een rij.